Austur Húnavatnssýsla
Austur Húnavatnssýsla er við Húnaflóa austanverðan, inn af Húnafirði. Sýslumörk eru við Gljúfurá að vestan en að austan ræður lína frá Skagatá, um Vatnsskarð í Hofsjökul á vatnaskilum. Þjóðvegur 1 liggur gegnum héraðið. Einnig er Kjalvegur greiðfær sumarvegur úr Árnessýslu og ofan í Blöndudal.

Þá má nefna Þverárfjallsveg sem liggur yfir í Skagafjörð og leiðina “fyrir Skaga.” Þar er m.a Króksbjargið með stuðlabergi og fjölbreyttu fuglalífi, utar er svo Kálfshamarsvík þar sem er afar sérstætt og fallegt stuðlaberg.

Inn af Húnaflóa er allmikið láglendi. Upp af því ganga nokkrir dalir. Helstir eru Vatnsdalur, sem er vestast, þá Svínadalur, Langidalur og í framhaldi af honum Blöndudalur, austast eru Laxárdalur og Svartárdalur. Sunnan við þessa dali, á víðáttumiklum heiðalöndum sem ná allt suður til jökla, er mikið um góð veiðivötn (nánari upplýsingar í Upplýsingamiðstöð). Einnig eru þekktar veiðiár í sýslunni, eins og Vatnsdalsá, Laxá á Ásum, Blanda og Svartá.

Austan við Húnaflóann er Skaginn þar sem undirlendi er um þriggja kílómetra breitt. Austan þess er Skagaheiðin. Búsældarlegt er í héraðinu, enda landbúnaður blómlegur og búin víða stór.

Jarðhiti er á Reykjum og á Hveravöllum við Kjalveg er talsvert jarðhitasvæði með allmörgum hverum, svo sem Bláhver, Öskurhólshver og Eyvindarhver. Blanda hefur nú verið virkjuð og er uppistöðulónið á heiðunum um 54 ferkílómetrar. Stöðvarhúsið sjálft er um 300 metrum undir yfirborði jarðar.

Þéttbýlisstaðir eru tveir: Skagaströnd sem er útgerðarstaður við austanverðan flóann, þekktast í seinni tíð fyrir Hallbjörn, kúreka norðursins; og Blönduós sem stendur við Húnafjörðinn og er alhliða þjónustumiðstöð fyrir héraðið.

Sögustaðir í sýslunni er margir. Frá Þingeyrum er útsýni mikið yfir héraðið. Þar var fyrsta klaustur á Íslandi stofnað árið 1133. Nú stendur kirkja á Þingeyrum, byggð úr höggnu grjóti og er margt merkra gripa í henni. Þá má nefna Þórhallastaði í Vatnsdal þar sem Grettir glímdi við Glám, og Hof, þar sem Ingimundur gamli, fyrsti landnámsmaður héraðsins, reisti bæ sinn. Fyrsti innborni Húnvetningurinn, Þórdís, dóttir hans, fæddist í Þórdísarlundi þegar Ingimundur gamli var á leið inn í Vatnsdalinn í fyrsta sinn með skyldulið sitt. Við Vatnsdalshóla, sem sagðir eru óteljandi, fór fram síðasta aftaka á Íslandi árið 1830. Við Gullstein í landi Kringlu er minnismerki um fyrsta íslenska trúboðann, Þorvald víðförla.

Austur Húnavatnssýsla er um 4.295 km2 að flatarmáli.

Vestur Húnavatnssýsla
Vestur Húnavatnssýsla (Húnaþing vestra) liggur inn af Húnaflóa vestanverðum og markast af Hrútafjarðará að vestan, Gljúfurá að austan og nærri vatnaskilum á Arnarvatns-heiði og Tvídægru að sunnan og mætir þar Borgarfjarðarsýslu.

Héraðið er grösugt og vel byggt. Jarðhiti er víða allmikið nýttur. Heiðarlönd eru grösug og þar er mikill fjöldi veiðivatna.

Héraðinu má skipta í meginsveitir: Hrútafjörð, Miðfjörð, Vatnsnes, Vesturhóp og Víðidal auk Hvammstanga sem er stærsti þéttbýlisstaðurinn með margskonar þjónustu. Fegurð héraðsins sést til dæmis í fallegum bújörðum, þremur stórum laxveiðiám, ströndum Vatnsness, stórum vötnum, gljúfrum og dröngum.

Í sýslunni er fjöldi sögustaða, bæði að fornu og nýju. Má þar nefna Bjarg í Miðfirði þar sem Grettir sterki Ásmundarson fæddist og átti þar alla tíð athvarf sitt. Á Bjargi er veglegt minnismerki um Ásdísi Bárðardóttur, móður Grettis með lágmyndum sem sýna atburði úr Grettissögu. Flestir þekkja söguna um Illugastaðamorðin sem framin voru á Illugastöðum á Vatnsnesi og leiddu til síðustu aftöku á Íslandi árið 1830, er Agnes Magnúsdóttir og Friðrik Sigurðsson voru tekin af lífi fyrir morðin á Natani Ketilssyni og Pétri Jónssyni. Á Illugastöðum er m.a. að finna rústir af smiðju Natans. Í Víðidalstungu var Flateyjarbók rituð.

Fjölmargir áhugaverðir staðir eru í Vestur-Húnavatnssýslu og eru þeir flestir aðgengilegir. Hveraborgir í Síká á Hrútafjarðarhálsi eru háhitasvæði með náttúrulegri baðaðstöðu, tilvalinn áfangastaður gönguferða mannsins.

Selaskoðun er víða aðgengileg á Vatnsnesi, til dæmis við Hindisvík og Ósa. Hvítserkur er 15 m berggangur sem stendur undir háum sjávarbakka fyrir landi Ósa. Hann minnir á risaeðlu og þar hafa margar fuglategundur aðsetur. Borgarvirki blasir víða við þar sem það skilur að Vesturhóp og Víðidal. Borgarvirki er 15 m gosstapi með sögulegum minjum og rís 177 m yfir sjávarmáli. Þar hefur verið komið fyrir útsýnisskífu og aðgengi bætt. Borgarvirki er talið hafa verið virki fyrir héraðsdeilur til forna og um það eru til margar sagnir. Kolugljúfur er tilkomu mikið gljúfur með tveim fossum í Víðidalsá. Gálgagil í Víðidalsfjalli ofan Jörfa er forn aftökustaður og segja sagnir að þar séu reimleikar miklir. Á Hvammstanga er handverks gallerí með munum unnum af heimamönnum. Kirkjuhvammskirkja stendur í Kirkjuhvammi ofan Hvammstanga. Hún var byggð árið 1882 og þjónaði til ársins 1957 er nýja kirkjan á staðnum var vígð, og síðan endurvígð 1997.

Vestur Húnavatnssýsla er 2.663 km2 að flatarmáli.

Skagafjörður
Skagafjörður er nálægt miðju Norðurlandi, um 40 km langur og fullir 30 km á breidd milli Húnsness á Skaga og Straumness innan við Fljótavík, þrengist þó nokkuð innar en er samt 15 km breiður þvert yfir frá Reykjadiski. Fram í botn Skagafjarðar gengur Hegranes og eru breiðar víkur báðum megin þess og sandar miklir í botni. Á firðinum eru Drangey og Málmey. Siglingaleið um fjörðinn er greið og er hann djúpur, þó gengur hryggur neðansjávar út frá Hegranesi og annar frá Drangey, 4-5 km til norðurs, og er Hólmasker nyrst á honum. Kemur það upp um fjöru. Innar á hryggnum eru Kvíslasker. Boðar og grunn eru út frá báðum endum Málmeyjar.

Undirlendi er mikið í vestanverðu héraðinu, nema undir Tindastóli. Að firðinum austanverðum er nokkuð undirlendi og há fjöll að baki. Náttúrlegar hafnir eru engar en skipalægi nokkur, þó flest ill frá náttúrunnar hendi.

Inn af botni Skagafjarðar gengur mikill dalur samnefndur. Er hann einn mesti dalur landsins, breiður og grösugur, kringdur svipmiklum fjöllum. Aðalhéraðið er um 50 km langt en klofnar innst í þrönga dali er ganga langt inn í hálendið. Kallast þeir einu nafni Skagafjarðardalir en hafa líklega heitið Goðdalir til forna. Undirlendið er 5-10 km breitt en út frá því ganga þverdalir, bæði byggðir og óbyggðir. Aðalvatnsfall í Skagafirði er Héraðsvötn.

Austan að Skagafirði er hrikalegur fjallgarður en nokkru lægri fjöll að vestanverðu. Helstu eyjar á Skagafirði eru Drangey og Málmey. Upp af firðinum er mikill dalur og breiður og nokkurt undirlendi við ströndina en flatlendi mikið á Skaga. Helstu fjöll eru Tindastóll (989 m y.s.) vestan fjarðarins, Mælifellshnjúkur (1138 m y.s.) er rís fyrir miðju héraði og Glóðafeykir (853 m y.s.) í Blönduhlíð. Suður af héraðinu greinast þrír dalir, Svartárdalur, Vesturdalur og Austurdalur en Norðurárdalur gengur í austur inn af Blönduhlíð. Utar eru Hjaltadalur, Kolbeinsdalur og fleiri dalir þeim megin upp frá austurströnd fjarðarins. Meginvatnsfall sýslunnar er Héraðsvötn sem verða til af Jökulsám tveimur, Austari- og Vestari-, sem koma undan Hofsjökli. Þau falla til sjávar í tveimur kvíslum, sinni hvoru megin við Hegranes. Allmiklar ár falla úr flestum dölum, samnefndar þeim, en fossar eru engir teljandi, nema Reykjafoss (14 m) í Tungusveit.

Helstu stöðuvötn eru Miklavatn í Borgarsveit, Höfðavatn á Höfðaströnd og Miklavatn í Fljótum, öll gömul sjávarlón. Aðalbergtegund í Skagafjarðarsýslu er blágrýti en grágrýti og móberg er á Skaga. Eldstöðvar eru engar, nema ævafornar, svo sem Mælifellshnjúkur, en jarðhiti víða. Þó eru nokkur hraun við norðurjaðar Hofsjökuls. Mestur jarðhiti er á Reykjum og Steinsstöðum í Tungusveit og hjá Varmahlíð (Reykjarhóli) í Seyluhreppi. Gróður er víða mikill, grösugar starengjar, mýrar og graslendi en kvistlendi lítið og skógar ekki nema lítils háttar í Hrollleifsdal í Fellshreppi. Gróið land er 1013 km2. Veðursæld er í Skagafirði. Lax og silungur er víða í ám og vötnum. Fugla- og eggjatekja er í Drangey og Þórðarhöfða.

Skagafjarðarsýsla er um 5.040 km2 að flatarmáli.

Til baka