Bjarg í Miðfirði
Bjarg í Miðfirði er fæðingarstaður mesta útlaga Íslandssögunnar, Grettis sterka Ásmundarsonar. Að Bjargi átti Grettir ætíð athvarf hjá Ásdísi móður sinni þrátt fyrir að vera 19 ár í útlegð. Talið er að Gretti hafi fæðst litlu fyrir árið 1000 og ekki varð hann aldraður. Ýmsir staðir í nágrenni Bjargs og reyndar um sýsluna alla draga nafn sitt af útlaganum t.d. Grettishaf, Grettistak og Grettishöfði sem er við Arnarvatn en þar dvaldi Grettir í þrjá vetur og leið illa sökum myrkfælni. Grettir glímdi við drauginn Glám á Þórhallastöðum í Vatnsdal. Grettir var veginn í Drangey á Skagafirði og færðu banamenn hans Ásdísi móður hans höfuðið af kappanum og er það talið grafið undir hellu einni í túninu. Minnisvarði var reistur um Ásdísi á Bjargi árið 1974 og eru á honum lágmyndir úr Grettissögu eftir Halldór Pétursson.

Breiðabólstaður
Ofarlega í Vesturhópi er kirkju- og sögustaðurinn Breiðabólstaður. Þar voru fyrstu lög skrifuð á Íslandi. Þar var einnig prentsmiðja og þótti jörðin afar góð og taldist meðal bestu brauða á Norðurlandi. Lögmannafélag Íslands lét reisa minnisvarða við afleggjarann heim að bænum. Á síðustu árum fór fram fornleifarannsókn þar.

Efri Núpur
Að Efra-Núpi er kirkja og í kirkjugarði hennar hvílir hin kunna skáldkona Vatnsenda-Rósa eða Skáld-Rósa sem lengi bjó að Vatnsenda í Vesturhópi. Fjöldi ferðamanna koma ár hvert til að vitja leiðis hennar, en Rósa er m.a. kunn fyrir ástarljóð þau sem hún er talin hafa ort til ástmanns síns Natans Ketilssonar sem myrtur var á Illugastöðum á Vatnsnesi.

Forsæludalur
Bær í innanverðum Vatnsdal og sá sem næstur er heiðalöndum austan Vatnsdalsár. Þar bjó Friðmundur sá er Friðmundarvötn eru kennd við, að sögn Landnámu. Friðmundará fellur í fossum af Auðkúluheiði niður í Vatnsdalsá skammt innan við bæinn í Forsæludal. Í Forsæludal voru Þórhallastaðir þar sem Grettir glímdi við Glám.





Gullsteinn - Húnavatnssýslum
Norðan við túnið á Stóru-Giljá, nokkra tugi metra frá þjóðveginum er mikill steinn jarðfastur. Heitir steinninn Gullstein og er talið að Koðrán bóndi, faðir Þorvalds víðförla hafi haft átrúnað á steininum. Koðrán vildi ekki láta skírast af syni sínum því hann hélt að þá myndi verndarvætturinn hans í steininum reiðast sér. En Friðrekur biskup fór þá að steininum og söng yfir honum þar til hann sprakk. Fáeina metra frá steininum er minnismerki, reist 1981, til minningar um að þá voru 1000 ár liðin frá útkomu Þorvalds víðförla og Friðreks biskups til kristinsboðsstarfa.




Hof í Vatnsdal
Bær í austanverðum Vatnsdal. Þar bjó Ingimundur gamli Þorsteinsson er nam Vatnsdal allan upp frá Helgavatni og Urðarvatni. Ingimund rak enginn nauðugan frá Noregi. Hann gekk í lið Haralds hárfagra í Hafursfirði og hafði vináttu konungs. Þá gerist það að miðsvetrarblóti, að völva ein spáir Ingimundi því að hann muni byggja land, er Ísland heitir, gerast þar virðingarmaður og ættmenn hans margir í því landi. Talið er að Ingimundur hafi numið land í Vatnsdal um 900 eða nokkru fyrr. Hann var goði Vatnsdæla meðan hann lifði. Í túninu á Hofi er hóll, Goðhóll, þar sem sagt er að hof Ingimundar hafi staðið. Þar er einnig fagur trjálundur, meðal annars með íslenskri ösp, gróðursettur 1927.

Illugastaðir
Er einna þekktastur sem sögustaður vegna húsbruna og morðs árið 1828 sem leiddu til síðustu aftökunnar á Íslandi en þá voru myrtir á bænum Natan Ketilsson og Pétur Jónsson, og voru Agnes Magnúsdóttir og Friðrik Sigurðsson tekin af lífi fyrir verknaðinn árið 1830. Ægifagurt er um að lítast að Illugastöðum og jörðin mikil hlunnindajörð, og er þar eitt mesta æðarvarp á landinu. Á Illugastöðum má sjá rústir af smiðju Natans Ketilssonar er standa í landfastum hólma við sjóinn.

Spánskanöf
Á Skagaströndinni örskammt norðan ósa Laxár á Refasveit er Spánskanöf. Þar er snarbratt niður á ströndina um 40-50m fall. Mikið fuglalíf er í björgunum og nokkur rif úti fyrir ströndinni. Það er vel þess virði að taka á sig þennan krók. Sagan segir að á þessum stað hafi spænskir sjóræningjar gengið á land og stefnt að prestsetrinu að Höskuldsstöðum. Prestur safnaði mönnum og stóðhrossum, lét binda hrísklyfjar á þau og kveikja í klyfjunum. Síðan keyrðu menn stóðið með miklum látum á móti Spánverjunum og féllu sumir þeirra á melunum aðrir hröpuðu fram af björgunum. Af því er nafnið dregið.

Þingeyrar
Fyrrum eitt kunnasta stórbýli í Húnaþingi og kirkjustaður. Frá Þingeyrakirkju er ein víðasta og fegursta útsýn í sýslunni. Talið er að enginn bær hafi verið eins stór og vel hýstur sem Þingeyrar enda sátu þar auðmenn og höfðingjar um aldir. Frá Þingeyrum er örskammt vestur í Miðhóp og liggur þaðan rif því nær þvert yfir vatnið. Er ekki ólíklegt að þar við Hópið séu eyrar þær sem staðurinn dregur nafn sitt af.



Þingeyrarkirkja
Setur staðarlegan og höfðinglegan svip á Þingeyrar enda er hún eini sýnilegi minnisvarðinn um forna reisn staðarins. Ásgeir Einarsson alþingismaður lét reisa kirkjuna. Fyrir var þar torfkirkja sem var orðin hrörleg. Þá ákvað Ásgeir að byggja kirkjuna úr steini en hvergi var stein að fá í grenndinni. Veturinn 1864-1865 lét Ásgeir flytja grjótið vestan úr Nesbjörgum að kirkjustæðinu, þar sem kirkjan stendur nú. Grjótið var dregið á sleðum yfir ísa á Hópinu, er sú leið fullir 8 km. Sverrir Runólfsson steinhöggvari sá um veggjagerðina. Hver steinn í veggjunum er lagður í hleðslu eða bundinn og jafnframt límdur með kalki, enda hafa þeir ekki haggast. Talið er að þeir Ásgeir og Sverrir hafi ráðið mestu um uppdráttinn af kirkjunni. Byggingin stóð yfir í 13 ár. Hinn 9. September 1877 var kirkjan vígð af séra Eiríki Briem í Steinnesi.
Í hina nýju kirkju voru að sjálfsögðu fluttir kirkjugripir úr hinni gömlu. Þingeyrarkirkja á marga góða gripi. Elstur þeirra er altarisbrík úr alabastri, líklega frá 13. Öld. Prédikunarstóllinn er mikill kjörgripur, líklega hollenskur að uppruna. Á honum er ártalið 1696. Stólinn gaf Lárus Gottrúp lögmaður, sem hélt Þingeyraklaustur á árunum 1683-1721. Einnig gaf hann veglegan skírnarfont úr silfri með ártalinu 1663, en á honum stendur einnig ártalið 1697. Kirkjan á einnig kaleik, könnu og oblátudósir úr silfri. Altarisklæði er þar með ártali 1763.
Mitt á milli kirkjunnar og gamla kirkjustæðisins er sporöskjumyndað garðlag í túninu og kallast Lögrétta. Það er 25 m í þvermál frá austri til vesturs og 20 m frá norðri til suðurs. Það er friðlýst og talið hinn forni þingstaður Húnvetninga.



Þingeyrarklaustur
Í sögu Jóns helga Hólabiskups segir frá því að hallæri þrengdi að mönnum og veðrátta köld, svo að jörð var frosin fram eftir vori. Biskup fór til vorþings að Þingeyrum og með samþykki þingheims heitir hann því að reisa kirkju og bæ þar. En í sömu viku hurfu allir ísar, og jörð þiðnaði öll og gróður byrjaði að dafna þannig að hægt var að beita skepnum á túnin. Mun þetta hafa gerst á fyrsta tug 11. aldar.
Ákveðið var að stofna munkaklaustur að Þingeyrum, eflaust að ráði Jóns biskups, en það var stofnað 1133. Þingeyrarklaustur var hið fyrsta á Íslandi. Það fylgdi munkareglu Benedikts af Nurcia, en kirkjan var helguð Sankti Nikulási. Munkar urðu að heita því að dveljast ævilangt í klaustrinu, halda klaustursiði alla og hlýða yfirboðurum. Þeir máttu ekki kvænast og ekkert eiga, stórt né smátt. Um það leyti sem klaustrið er stofnað hefst ritöld hér á landi og varð bókmenntaiðja með vissu mikil í Þingeyrarklaustri. Er þar helst að nefna, Sögu Sverris konungs, er Karl ábóti Jónsson skráði. Munkarnir Gunnlaugur Leifsson og Oddur Snorrason rituðu Sögu Ólafs konungs Tryggvasonar, og einnig Helgisögur af Ólafi konungi Haraldssyni. Arngrímur ábóti Brandsson ritaði Sögu Guðmundar biskups góða og þar í elstu drög að lýsingu Íslands. Líkur eru á því að Húnvetningasögur séu ritaðar að Þingeyrum s.s. Heiðarvíga saga, Vatnsdæla, Hallfreðar saga, Kórmáks saga, Bandamannasaga og Grettis saga (Árbók Ferðafélags Íslands 1964, bls. 182). Klaustrið stóð frá 1133 til siðaskipta eða í um 400 ár og átti það þá orðið flestar jarðið í Þingeyrarsveit, Vatnsdal, Ásum og víðar auk hlunninda og ítaka.
Með hinum nýja sið voru dagar Þingeyrarklausturs taldir. Konungur tók undir sig eignir þess og setti umboðsmann yfir. Flestir klausturhaldarar urðu efnaðir menn og sumir stórríkir. Líklega hefur enginn setið staðinn af meiri rausn en Lárus Gottrúp lögmaður. Árið 1638 fékk hann Þingeyrarklaustur að léni og sýsluvöld í hálfu Húnaþingi. Gottrúp þótti harður í horn að taka í viðskiptum og átti hann í deilum við höfðingja, en hann stóð á rétti Íslendinga við konung og kom ýmsu gagnlegu til leiðar. Hann varð maður auðugur og sat hið forna höfuðból með prýði.

Þrístapar
Vestast í Vatnsdalshólum og norðan þjóðvegarins eru nokkrir einstakir smáhólar og einum stað þrír samliggjandi, Þrístapar. Þar fór fram síðasta aftaka á Íslandi, þ. 12. jan. 1830, er hálshöggvin voru Friðrik Sigurðsson og Agnes Magnúsdóttir vegna morðs á Natani Ketilssyni og Pétri Jónssyni að Illugastöðum í V-Hún. Höggstokkurinn og öxin eru varðveitt í Þjóðminjasafni Íslands en minningarsteinn er á aftökustaðnum.

Efst á síðu